[
[
[

]
]
]

Contextuele oefeningen in La Canne

Wie een tijdlang La Canne beoefent, kent het patroon: slagen, steken, parades en riposten, eerst solo, daarna met partner, in een vaste volgorde. Dat patroon is geen beperking maar een fundament — het automatiseert de vormen, zoals Jacob Happel het in zijn Geräthfechten (1877) beschreef: oefenen “van begin tot einde zonder onderbreking”. Maar een patroon is nog geen schermen. De interessante vraag is: wat doe je met die basis zodra de vaste volgorde wegvalt?

In dit artikel schets ik een opbouw van contextuele oefeningen: oefeningen waarin de technieken niet gebruikt worden omdat het nummer in de reeks dat voorschrijft, maar omdat afstand, timing en intentie van de tegenstander erom vragen. En zoals altijd bij deze methode: de historische bronnen blijken ons voor te zijn gegaan.

Les en assaut: de voorbereiding op het echte gevecht

De 19e-eeuwse bronnen zijn verrassend expliciet over de stap van patroon naar situatie. “La leçon et l’assaut doivent être la préparation au combat” — de les én de assaut zijn samen de voorbereiding op het echte gevecht. Het Cours complet de canne royale omschrijft de assaut als “de strikte en beredeneerde toepassing van de schermregels”. En de Duitse turntraditie kende hetzelfde principe: bij de Stabübungen in het Ravenstein-handboek volgt na elke aanhaai en zijn dekking onmiddellijk een tegenslag — “na de dekking direct een slag erachteraan” — die door de partner weer gedekt wordt, door alle reeds gekende vormen heen.

Zodra een leerling twee of meer slagen beheerst én de bijbehorende parades, kan men een contextuele oefening bouwen: de aanvaller krijgt een keuze, de verdediger moet lezen wat er komt, en na de parade volgt een riposte die zelf weer een tegenactie kan oproepen. De docent beperkt het arsenaal, maar laat het moment en de volgorde open. Dat is een mini-assaut met veiligheidskader.

De maat: geen gegeven maar een functie

De eerste extra dimensie is afstand. De klassieke drie zones: buiten de maat (niemand kan raken), in de maat (raken met pas of uitval), en de half-maat — de overgangszone waar het echte duel zich afspeelt.

Maar wat is die maat nu eigenlijk? Charlemont schrijft dat de geoefende schermer de afstand tot zijn tegenstander “op een centimeter nauwkeurig” kan schatten, en wie in het lege slaat, verliest zijn evenwicht en levert zijn lichaam aan de riposte. Die centimeter kan op twee manieren gelezen worden: als een vaststaande afstand, of als een variabele. In deze methode is de afstand een variabele die begrensd wordt door het soort oefening — de “Charlemont-centimeter” is dan geen meetconstante maar het verschil tussen raken en niet raken. En die variabele wordt verder begrensd door wat de beoefenaars meebrengen: een langere stok, een kortere arm, een schoudergewricht dat beperkt is of zich juist verder opent door training. Zelfs de “vaste” startafstand in een oefening is contextgevoelig: wat voor het ene paar de maat is, is voor het andere paar allang geraakt-zone. De maat is een functie van wapen, lichaam en oefening samen.

Sport of zelfverdediging: twee bestemmingen van dezelfde zones

Die functie krijgt ook een richting. Wie de maat eenmaal voelt, kan de training twee kanten uit sturen — eventueel met aparte trainingsdagen: “in de maat” dient het sportieve doel, de assaut met overeengekomen regels, symmetrische wapens en gelijke kansen. De half-maat is de zone van de zelfverdediging: wie daar binnendringt, doet dat met een concreet doel — en dat hoeft geen stok te zijn. In zelfverdediging gaat het om verschillende vormen van agressie: ongewapend, met een ander voorwerp, met meerdere aanvallers. De zones zijn geen eigenschap van het wapen maar van de situatie: de aanvaller dringt de persoonlijke zone van de verdediger binnen, en wat die zone binnendringt is de agressie zelf.

Timing: van de tel naar de maat

De tweede dimensie is timing. De schermtraditie levert een rijk vocabularium: de riposte du tac au tac (“op de klap”) tegenover à temps perdu (met opzettelijke vertraging); het coup d’arrêt dat de aanval in zijn aanloop stopt; het coup de temps op het moment dat de tegenstander zich opent; en na een mislukte aanval de remise en reprise — begrippen die Bonnel al bondig samenvatte: “de remise is wanneer men niet geraakt heeft; de reprise is de aanval voortzetten vanuit de fente”.

Er is zelfs een muzikale lezing. De Franse methode telt: “1… 2”, en de Franse bond noteerde er in 1929 een metronoomtempo bij: ♩ = 60. Maar de echte partituur staat bij Happel: zijn cirkel- en formatieoefeningen noteerde hij letterlijk in maten met achtste-noten als tel-eenheid — “10. Takt: op het eerste achtste een keer binnenwaarts cirkelen, op het derde, vierde en vijfde achtste tweemaal buitenwaarts…”

Kijken versus zien

De meest fascinerende laag ontstaat bij de schijnaanval. Bij de moulinet ligt het maximum van de snelheid kort na de start van de afdaling, niet aan het einde van de baan — dat mat Georges Demeny in 1904. De schijnaanval is dus fundamenteel een moulinet zonder stap of uitval: het doel wordt niet bereikt, maar de veer wordt gespannen.

Wie op die schijnaanval reageert, verliest zijn positie. Hieronder schuilt het onderscheid dat Carlos Castaneda in zijn werk over don Juan beschrijft: kijken is reageren op de beweging die al bezig is; zien is waarnemen van de definitieve intentie. De verdediger die kijkt, pareert de schijnaanval en staat gecompromitteerd; de verdediger die ziet, wacht tot de arm zich strekt en de voet valt.

En de verwarring kan dieper gaan: ook het wissel van houding en voetenstand kan fouten uitlokken. Wanneer de aanvaller via een voetenstandwissel van de rechter- naar de linkervoet vooraan wisselt, verandert zijn hele arsenaal: zonder voetverplaatsing (de achterste hand in het boksen), met een schuifpas van de voorste voet, of met een stap vooruit. De voeten veranderen vóór de stok verandert — wie de voeten leert zien, heeft de vroegste waarschuwing.

De voetenwissel: een eigen dimensie

Die voetarbeid verdient een eigen plaats, en de historische tradities doceren haar ook echt. Bij Happel heet het Hopfen: zijn inhoudsopgave vermeldt “Hopfen, Schreiten und Kreisen” — het huppen altijd in één adem met het stellingwisselen en het cirkelend schermen. Eén sprongetje van de stand heet bij hem een Hupf, twee of meer samenhangende een Gehüpf. Vendrell wijdt er twee aparte hoofdstukken aan (Marchas en Saltos) en noemt het verbonden voetwerk bij zijn trepidación “een sprong van groot effect en toepassing”. De voetenwissel is dus geen bijzaak maar een gedoceerd onderdeel in alle tradities.

De fout benutten: remise, reprise en trepidación

In de open oefening krijgt de aanvaller de kans om fouten van de verdediger te benutten. De remise — dezelfde slag opnieuw in dezelfde lijn, zonder terug naar de startpositie — heeft een verrassende verwant: de trepidación van Vendrell, “de doorlopende, uiterst snelle herhaling van de uitval”, met als doel “uit de uitval komen, een slag pareren en er snel een andere brengen”. De remise wordt niet gedragen door een nieuwe aanzet maar door dit voetwerk — wie op een nieuwe aanzet wacht, is altijd te laat.

En er is een grensgeval dat het schaken kent: de gedwongen opgave zonder fysieke actie. De stok zo geplaatst dat geen verdediging of tegenaanval meer mogelijk is — de zetdwang van het schaakbord, nu met een stok. Het gevecht eindigt vóór de slag: wie werkelijk ziet, hoeft niet meer te slaan.

De zwarte doos en de ledigheid

Wat blijft er over wanneer alle patronen wegvallen? De oefening die wij de zwarte doos noemen: alleen afstand, timing en intentie, zonder voorgeschreven volgorde. Vendrell verwijst in zijn traktaat naar “el mismo” — een idee dat ook bij Nietzsche voorkomt: het uiteindelijk stappen in de afgrond. In de gevechtkunst betekent dat: handelen vanuit de ledigheid, zonder vooroordeel. Vendrell drukt het ook praktisch uit: “bewaar te allen tijde kalmte en aplomb, haast u niet zelfs wanneer de vijand zich ontbloot.”

De Japanse traditie heeft er een woord voor: randori. Het eerste schriftteken, ran (乱), betekent “chaos” — maar randori is niet het lijden aan chaos, het is het nemen uit de chaos. En dat is precies het misverstand dat vermeden moet worden: de ledigheid van het open spel is niet de toestand waarin men niet meer weet wat te doen. Het is niet de afwezigheid van handelen, maar de afwezigheid van vooroordeel. De geest is leeg van verwachting, niet leeg van vermogen.

De opbouw in vijf stappen

Gekostumeerde schermmeester in pak en bolhoed houdt een oefenstok vast in een historische schermzaal.

Niveau 1 — vaste choreografie: borst- en rughouding, spaak-slagen, tweehandige parades; rollen wisselen.

Twee mannen in historische kleding oefenen schermen met stokken in een oude wapenzaal.

Niveau 2 — de schijnaanval en de voetenwissel: leren zien wanneer de aanval reëel wordt, en de voeten lezen vóór de stok.

Niveau 3 — de fout benutten: remise en reprise, de rolverdeling wordt vloeibaar.

Niveau 4 — de gedwongen opgave: de positie wint vóór de slag.

Niveau 5 — randori: alle acties vanuit de ledigheid, de chaos als bron.

Elk niveau bouwt op het vorige, en geen enkel niveau is overslaatbaar: zonder het geautomatiseerde patroon is er niets om mee te zien, en zonder zien is de chaos alleen maar lawaai. Zo is de hele opbouw uiteindelijk één beweging: van het patroon naar de ledigheid — en terug.

Bronnen

Jacob Happel, Das Geräthfechten (1877) — Hopfen, Kreisen, Stellungswechsel

Ravenstein Turner boek, deel 3 (Stabübungen)

Joseph Charlemont, canne-hoofdstuk in Les sports modernes illustrés; La boxe française

Cours complet de canne royale — marsen als lesonderdeel

Leboucher, canne-methode (parade-riposte-combinaties)

Eugène Humé, Traité et théorie de canne

Bonnel, Traité de l’art des armes (remise, reprise, coup de temps, coup d’arrêt)

Liborio Vendrell, Esgrima del palo (trepidación, marchas, saltos, serenidad)

Georges Demeny, Mécanisme et éducation des mouvements (1904)

FGSPF, Étude schématique des exercices imposés (1929)

Carlos Castaneda, het onderscheid kijken/zien

Friedrich Nietzsche, de afgrond