Shobukai Dojo – Aikido & La Canne

shobukai@telenet.be

[
[
[

]
]
]

Snelheid en momentum van de slag

De snelste slag van 1904 — wat Georges Demeny’s camera ons leert over de canne

Een wandeling langs snelheid, momentum en een eeuwenoud geschil over hoe je een stok het beste gebruikt.

In 1904 publiceerde de Franse fysioloog Georges Demeny een boek met een wat droge titel: Mécanisme et éducation des mouvements. Demeny was de rechterhand van Étienne-Jules Marey, de uitvinder van de chronofotografie — de techniek waarmee je een beweging op één foto vastlegt als een reeks beelden op gelijke tijdstappen. Wat niemand vóór hem had gedaan, deed Demeny wel: hij mat hoe snel een slag eigenlijk is.

Illustratie van een directe slag met een stok, waarbij de opeenvolgende bewegingen en het punt met maximale snelheid van de punt worden getoond.

De cijfers

Demeny zette zijn camera op bij schermen, boksers en stokvechters. De uitkomsten (pagina 113–117 van zijn boek):

  • een degensteek: 3,12 meter per seconde — en amper een tiende van een seconde om er iets aan te doen, want uw reactietijd alleen al kost een tiende
  • een vuistslag volgens de klassieke Franse school: 19/50 seconde, waarvan meer dan de helft “verloren” aan het terugtrekken van de vuist
  • een stokslag met een stok van 1,15 meter: 32,5 meter per seconde aan de punt

De punt van een gewone wandelstok haalt ruim vier keer de snelheid van een getrainde vuist. En dan de verrassing: Demeny mat die 32,5 m/s zowel voor de gewone slag als voor de slag mét voorafgaande moulinet — het zwaaien in het rond dat elke stokvechter kent. De moulinet voegt niets aan de snelheid toe. De stok is zo licht dat hij onmiddellijk gehoorzaamt aan de spierwerking; zware dingen hebben een lange baan nodig om te versnellen (een smidshamer wel, een canne niet).

Historische illustratie van een persoon die een slag met een stok en draaiende beweging uitvoert, met bewegingsbanen en snelheidsrichtingen aangegeven.

Waarom is snelheid belangrijk? Demeny gebruikte twee begrippen die toen al twee eeuwen oud waren:

Force vive — de “levende kracht”, ons moderne begrip kinetische energie. massa × snelheid². Omdat de snelheid kwadratisch telt: dubbele snelheid is vier keer meer impact. Daarom is die 32,5 m/s aan een stokpunt zo verpletterend vergeleken met een vuist.

Quantité de mouvement — impuls. Die bepaalt hoeveel “duw” er in een slag zit: hoe zwaarder het lichaamsdeel achter dezelfde snelheid, hoe meer beweging er op het doel overgaat.

Moderne verklaring

Bij het slagen (de slag of de stoot) met een canne (de traditionele wandelstok uit de La Canne stokschermkunst) is de opgebouwde impuls het directe resultaat van een kinetische keten die door het hele lichaam en de stok wordt overgebracht. Omdat een canne licht is van gewicht, werkt het principe fundamenteel anders dan bij een zware staf of een sabel.

De biomechanica en fysica van de impuls bij een canneslag zijn als volgt opgebouwd:

1. Snelheid compenseert voor massa

In de klassieke fysica is impuls het product van massa en snelheid.
Omdat een canne een geringe massa heeft, moet de impuls primair gecreëerd worden door een hoge eindsnelheid aan de tip van de stok. Die snelheid ontstaat niet puur uit armkracht, maar uit de rotatie van de heupen en de romp, gecombineerd met de juiste overdracht via het aplomb (de dynamische verticale balans).

2. De kinetische keten en rotatie

Een krachtige en effectieve slag in de Franse La Canne (zoals die in de methodes van onder andere Jacob Happel en de moderne Ecole Française wordt onderwezen) verloopt via een vaste keten:

  • Verankering: De basis wordt gelegd door de voeten en het zwaartepunt dat laag en stabiel over de steunbasis blijft (een dynamisch evenwicht in plaats van stijfheid).
  • Rotatie: De kracht wordt ingezet vanuit de grond via de draaiing van de heupen en de borstkas.
  • Hevelwerking: De handen en polsen fungeren als een flexibel scharnier. Hierdoor werkt de stok als een zweepslag (fouetté): de rotatiesnelheid van het lichaam wordt vergroot doordat de energie zich naar het uiteinde van de stok verplaatst.

3. Impact en overdracht (Kinetische Energie vs. Impuls)

Bij het raken van het doel (een tegenstander of een trainingsdoel) gaat het niet alleen om de impuls die in de lucht is opgebouwd, maar ook om de overdracht daarvan in een fractie van een seconde:

  • Elastische en snelle terugname: In de traditionele cannesport is een slag vaak ontworpen om direct terug te keren naar de verdedigende positie. De impuls moet dus explosief zijn in de aanvalsfase, maar direct controleerbaar.
  • De rol van de pols: Door de pols op het laatste moment te snijden (coup de poignet), versnelt de tip maximaal, waardoor de impuls lokaal op een heel klein contactoppervlak wordt geconcentreerd. Dit maximaliseert de effectieve druk per vierkante centimeter ondanks het lichte gewicht van het wapen.

Het oude geschil: grote of kleine beweging?

Hier wordt het verhaal leuk voor wie de oude traktaten kent. Charlemont (1899) bouwde zijn hele methode op het développement: de grote beweging, de arm die ver terugtrekt, schouder en pols als één projectiemachine. Renaud (1912), praktisch ingesteld, vond dat onzin voor de straat: elke grote zichtbare voorbereiding kost tijd en verraadt uw aanval — korte, directe slagen eerst, de grote slag pas als afmaker.

Demeny’s camera levert aan beide kampen munitie:

  • Charlemont krijgt gelijk over de motor: de keten schouder-arm-pols is inderdaad waar de snelheid vandaan komt.
  • Renaud krijgt gelijk over de klok (tijd): elke tiende die u aan voorbereiding spendeert, ziet uw tegenstander — en tienden zijn in dit tempo hele levens.

En in Duitsland speelde hetzelfde stuk

Wie denkt dat dit een Frans twistpunt is, kent het Duitse turnen niet. Na de Napoleontische tijd zag de turnbeweging van Jahn en Ravenstein gymnastiek als de wortel van alle krijgsopleiding — het Wehrturnen. Ravensteins Volksturnbuch staat vol stokoefeningen op commando en in maat: de grote, ritmische vorm als leermiddel. En niemand minder dan Jacob Happel, de Antwerpse turnmeester, pleitte in 1863 in Die Boxkunst voor boksen en stokvechten als onderdeel van school en turnvereniging: “het turnen voert naar het fechten over”. Zijn beste turners werden zijn beste boksers — in twee maanden.

Binnen het turnen laaide dezelfde discussie op tussen het Duitse “actieve turnen” en het Zweedse vormsysteem van Ling, dat volgens de Duitsers “veel te hoog werd aangeslagen”. Grote vorm of spontane beweging: het Charlemont/Renaud-debat, maar dan in turnkleding. En in België woedde die strijd werkelijk — tot de Zweedse school in 1879 officieel in de scholen werd ingevoerd, tegen de zin van de Antwerpse Jahn-aanhangers.

Demeny, de scheidsrechter met de camera, beslist ook hier zonder partij te kiezen: de keten is de motor, de vorm is het leermiddel, de slag is de proef.

Nawoord

Een boek met een droge titel, een camera met een draaiende sluiter, en een stok van 1,15 meter. Meer had Demeny niet nodig om te bewijzen wat elke canne-beoefenaar voelt maar niet kan uitleggen: dat de kracht van de slag niet in de arm zit, maar in de snelheid op het moment van contact — en dat die snelheid niet begint bij de spier, maar bij de veer die u spant toen u de stok achter uw rug legde.

Bronnen