Vader Happel — de Mainzer drukkersgezel die het Belgische turnen uitvond

Het verhaal van Jacob Happel (1833–1916), Antwerps turnmeester, schermleraar, uitvinder en auteur — en van een systeem dat tot ver in de twintigste eeuw het gezicht van het Belgische turnen bepaalde.

Een Duitse jongen in Antwerpen

In 1857 komt er een jonge Duitser in Antwerpen aan. Jacob Happel, geboren op 15 november 1833 in Mainz, is opgegroeid in de turnclub van zijn geboortestad, waar hij als tiener in contact kwam met enkele van de grootste namen van het Duitse turnen: Spieß, Ravenstein, Wassmannsdorff — “en zelfs Jahn zelf”. Hij trekt in zijn jonge jaren door heel Duitsland, tot in Stockholm en Kopenhagen toe, om ook het Zweedse gymnastieksysteem te bestuderen.

In de havenstad Lübeck vertelt een zekere heer Millman hem dat in een andere havenstad — Antwerpen — Joseph Isenbaert een turnleraar zoekt. Happel neemt de sprong. Zijn paspoortboekje, in mei 1855 afgegeven in Schotten, krijgt in februari 1856 nog een visum in Keulen — alles wijst erop dat hij over land, via de Rijnroute, naar de Scheldestad trok. Op 4 maart 1857 schrijft hij zich in Antwerpen in. Hij begint er als drukkersgezel en als assistent van Isenbaert, de man die in 1839 de allereerste turnvereniging van België had opgericht. Happel zou nooit meer weggaan.

Het is een opmerkelijke afkomst. Onder de grote turnpioniers van de negentiende eeuw was Happel een van de weinigen die écht uit de arbeidersklasse kwam. Dat belette hem niet om uit te groeien tot een van de succesvolste sportondernemers van zijn tijd.

Van assistent tot “Vader Happel”

In 1865 volgt Happel Isenbaert op als directeur van de Société de Gymnastique. Datzelfde jaar richt hij het eerste Belgische turntijdschrift op, Le Gymnaste Belge, en is hij medeoprichter van de Belgische turnbond. In 1872 bouwt hij aan de Antwerpse Kunstlei — de huidige Frankrijklei — zijn Gymnase Normal, een neoclassicistisch turnpaleis naar ontwerp van architect Émile Wauters. Samen met het gymnasium van Isenbaert aan de Meir waren dit de eerste commercieel uitgebate “sportgelegenheden” van Antwerpen. Zelfs koning Leopold II investeerde persoonlijk in Happels gymnastiek.

Happel trainde naar verluidt zo’n 80.000 turners, stichtte of medestichtte vijf turnorganisaties, vond de ergonomische schoolbank uit (de banc-pupitre-régulateur), de weerstandsband (de Cordes Élastiques, met een Brits patent in 1899) — en exposeerde in 1878 op de wereldtentoonstelling in Parijs een miniatuur-gymnastiekzaal, die daar lovend werd onthaald als het werk van “un gymnaste entendu”. In zijn laatste jaren noemde men hem eenvoudig Vader Happel.

Turnen met muziek

Wat Happel onderscheidde van al zijn tijdgenoten, was zijn systematische geest. Zijn zeszijdinge en evenredige turnmethode (système sexlatéral et proportionnel) was geen los verzameling oefeningen, maar een generatief systeem — bijna een grammatica van het menselijk lichamelijke bewegingsgedrag.

Opvallend is de rol van muziek. Bij Happel was muziek geen randverschijnsel maar een dragend pedagogisch principe. De toonladder (de gamme) bepaalde de volgorde en het aantal oefeningen per reeks. Zogenaamde quadrilles waren reeksen oefeningen die exact op de maat van een bekend lied waren gecomponeerd — per couplet een ander type oefening. Er werd bij gezongen, met name bij de wapenvormen. Het hoogste doel: woorden, muziek en beweging dragen dezelfde betekenis uit. Wat er bij de moderne fitnessles aan muziek gebeurt, was Happel dus al honderdvijftig jaar geleden aan het bedenken.

Dat systeemdenken reikte verder dan het turnen. In 1867 publiceerde Happel — tot verrassing van wie alleen zijn turnboeken kent — een fonetisch traktaat, Die Sprachlaute des Menschen, over de vorming en notatie van spraakklanken, met een vergelijking van de Duitse, Engelse en Franse schrijftaal met de gesproken taal. Zelfs de spreekwijze van zijn geboortestad Mainz kreeg er een analyse. Wie Happels notatieneiging in zijn turnmethode kent, herkent onmiddellijk dezelfde geest.

Een turnmeester zonder uniform

Wie Happels leerboeken leest, valt iets op: de militaire toon. Marsen, telritme, commando’s, formaties, en een volledig arsenaal aan wapenvormen — stok, sabel, degen, bajonet. Was Happel soms een oud-soldaat? Welnee. Zijn naturalisatiedossier vermeldt letterlijk dat hij in Duitsland aan de dienstplicht ontsnapte door een gunstig lotnummer — de loting van de conscriptie spaarde hem uit.

Die combinatie is minder tegenstrijdig dan ze lijkt. In de negentiende eeuw was het militaire idioom niet een eigenaardigheid van Happel, maar de professionele taal van de lichamelijke opvoeding zelf. Het Duitse turnen was geboren uit de anti-Napoleontische bevrijdingsstrijd: turnen was nationale weerbaarheid, geen recreatie. Happel leermeesters stonden in die traditie — zijn leermeester Isenbaert werd geschoold door Segers, een veteraan van Napoleon’s veldtocht naar Rusland. En aan de andere kant van de stelselstrijd formuleerden Happels tegenstanders precies hetzelfde: de Brusselse turnpionier Euler publiceerde in 1870, het jaar van de Frans-Duitse oorlog, een pamflet over de landsverdediging, gefundeerd op de school — de gevechtskracht van het leger hangt af van de schoolgymnastiek. Zelfs Happels grootste rivaal Docx, die het Zweedse systeem in de Belgische scholen en het leger introduceerde, was beroepsofficier. School, leger en gymnastiek waren in dit denken drie wijzen van hetzelfde project: de weerbare burger.

In het Antwerpse verenigingsleven leefde dat voort. In Happels Gymnase Normal organiseerde de Société d’armes van de officieren van de Burgerwacht in 1875 een groot wapenconcours, met la canne royale op het programma. Turnkringen met namen als Pro Patria en Sta Paraat gaven nog generaties later driloefeningen en wapenbeheersing. Dat Happel zelf nooit een uniform droeg, weerhield niemand — de meeste turnmeesters van zijn generatie waren óf oud-soldaat, óf, zoals hij, opgeleid in een traditie die weerbaarheid als burgerplicht zag.

Opmerkelijk is eerder het omgekeerde: dat Happel de militaire methodiek zo consequent wist te ontmilitariseren. Uit de exercitieplaats maakte hij een schoolbank (de banc-pupitre-régulateur), uit de dril een muzikale quadrille, uit het wapen een schoolsport — en uit het geheel een civiel systeem dat in 1878 op de wereldtentoonstelling in Parijs als pedagogische verwezenlijking werd gepresenteerd, niet als voorbereiding op het slagveld. De drukkersgezel die nooit mocht dienen, werd de man die het militaire turnen van Jahn burgerlijk maakte voor Belgische schoolkinderen.

De schermmeester en de Belgische stoktraditie

Happel was ook schermleraar, en dat is vandaag misschien zijn meest verrassende gezicht. Zijn boeken Das Freifechten (1865) en Das Geräthfechten (1877) behandelen worstelen, boksen, voetvechten en vooral het stokgevecht — met een rastersysteem dat zijn tijd ver vooruit was: negen slagen (elk bepaald door de handhouding: Speich, Rist, Kamm, Ellen) kruisen vijftien lichaamsdelen, samen een generatief geheel waarin elk doelwit in principe met elke slag te treffen is.

In Duitsland werd hij daarvoor geroemd: het gezaghebbende Volks-Turnbuch van August Ravenstein (1868) crediteerde Happel uitdrukkelijk als wegbereider van de methodische aanpak van het vrije worstelen en stuurde lezers die de savate wilden leren door naar zijn Freifechten. Zijn indeling van het vrije gevecht — worstelen, boksen, wapens en het alles-mengende Raufen — klinkt verdacht veel als wat men een eeuw later “mixed martial arts” zou noemen.

Belangrijk voor wie de geschiedenis van het stokvechten wil begrijpen: in het Antwerpen van Happel leefde een eigen Belgische stoktraditie, de canne royale. Belgische traktaaten uit die periode (Humé & Renkin, 1862; Cloosen, 1891) tonen dat de canne royale een gedocumenteerde schoolsportdiscipline was — “la canne est l’arme du bourgeois” — met muziek, progressieve lessen en hetzelfde leerbeginsel dat Happel tot pijler van zijn systeem maakte: geen vrij gevecht vóór de volledige theorie en praktijk.

De strijd der stelsels

Happels leven valt samen met een van de meest hardnekkige conflicten uit de Belgische sportgeschiedenis: de strijd tussen het Duitse turnen en de Zweedse gymnastiek. Aan de ene kant Antwerpen — Happel, Isenbaert, Cupérus — met het Duitse turnen van Jahn, gedragen door methodologen en de lagere middenklasse. Aan de andere kant Brussel — legerofficier Guillaume Docx en de medische wetenschap — met het “wetenschappelijke” Zweedse systeem van Ling.

De strijd woedde decennialang in pamfletten, tijdschriften en parlementsdebatten. Happel startte Le Gymnaste belge in 1865 expliciet als spreekbuis van het Duitse kamp. Maar in 1879 verloor dat kamp de beslissende ronde: een nieuwe wet schreef de Zweedse gymnastiek voor in de Belgische scholen. Vanaf toen splitste de Belgische lichamelijke opvoeding fundamenteel: Zweeds op school en in het leger, Duits in de turnverenigingen — een splitsing die, getuige de sportliteratuur, tot diep in de twintigste eeuw bleef doorlopen.

En Happel zelf? Opmerkelijk genoeg was hij allerminst de volksturner die men zou verwachten. Hij publiceerde altijd in het Frans, verfranste zijn naam tot Jacques, en bewoog zich in de Franstalige Antwerpse bovenlaag — als immigrant van Duitse afkomst in een Franssprekende burgerlijke omgeving. De echte “Jahn-figuur” van het Belgische turnen, de democraat die turnen aan de Vlaamse sociale ontvoogding koppelde, was eerder zijn Antwerpse collega Nicolaas Jan Cupérus — bij wie Happel in 1868 als leraar terugtrok. Het “Belgische turnstelsel naar de methode van Jacob Happel” dat later de Vlaamse turnkringen droeg, was dus oorspronkelijk een burgerlijk-Franstalig product.

De vergeten man

Happel stierf op 4 januari 1916, midden in de Eerste Wereldoorlog. Zoon Albert emigreerde in 1914 naar de Verenigde Staten — een directe opvolging in Antwerpen zat er dus niet in. Het Gymnase Normal verdween, en met het gebouw leek ook de herinnering te vervagen.

Toch was de methode Happel dood nog niet. In 1937, twintig jaar na zijn overlijdensdatum, kon een Antwerpse krant vaststellen dat de Belgische turnverenigingen nog steeds “het Belgische turnstelsel naar de methode van Jacob Happel” beoefenden — terwijl school en leger Zweeds turnen deden. De verzuiling van het interbellum gaf zijn methode uiteindelijk de doodsteek. Pas daarna verdween het Zweedse systeem zelf weer uit het officieel onderwijs, in de jaren 1960.

Ironisch genoeg leeft Happel vandaag vooral voort bij wie hem het minst verwachtten: bij beoefenaars van historische vechtkunsten, die in zijn Geräthfechten een van de meest systematische negentiende-eeuwse stokvechtmethodes van Europa terugvinden — en in zijn raster van negen slagen en vijftien doelwitten een pedagogische denkwijs die verrassend modern aanvoelt.

De drukkersgezel uit Mainz bleek uiteindelijk een van de invloedrijkste — en een van de meest onterecht vergeten — sportpioniers van het negentiende-eeuwse België.

Bronnen

H. Smulders & R. Renson, A Social Analysis of the Introduction of Jahn’s Gymnastics in Belgium, Stadion VI (1980)
Pascal Delheye, Happel in Antwerp and Euler in Brussels: Two Different Faces of German Turnen in Belgium (2004); Struggling for Gymnastics in Belgium, Stadion 32 (2006)
E. Bouton, Th. Coomans & P. Delheye, “De neogotische gymnastiekzaal van de voormalige Rijksnormaalschool te Brugge in cultuurhistorische context”, M&L 33/6 (2014)
Jacob Happel, Le maintien et le mouvement sexlatéral et proportionnel de l’homme sain (Anvers, 1886–1905); Das Geräthfechten (1877); Das Freifechten (1865)
La Belgique à l’Exposition universelle de 1878 (Bruxelles, 1878), p. 79–80
Pers en archiefmateriaal: Het Handelsblad (1867, 1897), De Liberaal (1937), vreemdelingen- en naturalisatiedossiers FelixArchief
Onderzoek en bronverificatie: Eddy Wolput